Da arbeidarane tok 8-timarsdagen

Først publisert i Klassekampen 30.04.2018

1918: Etter 30 års kamp for 8-timarsdagen var det mange som ikkje ville venta lenger.

Av Magnhild Folkvord

  1. mai 1918 vart ein svært spesiell arbeidsdag for svært mange arbeidarar i Noreg. På Thune Mekaniske verksted i Kristiania høyrdest ein gjennomtrengande lyd i verkstaden akkurat da åtte timars arbeid var unnagjort. Ein av arbeidarane hadde slått med ein hammar på eit slagblad. Det var signalet: I samla tropp forlet dei om lag 500 arbeidarane arbeidsplassen, dei tok åttetimarsdagen, og frå og med den dagen var åttetimarsdagen innført på denne arbeidsplassen.

Frå Glomfjord i Nordland fekk avisa Ny Tid, den gongen ei radikal arbeidaravis i Trondheim, denne rapporten: «Arbeiderne lystret ikke længer arbeidsgivernes ordrer men arbeidet bare 8 timer. Fabrikfløytens monotone lyd hørtes bare paa samme tid som før, men blev fuldstændig ignorert av arbeiderne. De bestemte selv naar arbeidet skulde begynde og hvorledes arbeidsdagen skulde inddeles.» (Ny Tid 10.5.1918.) Korrespondenten i Glomfjord la til at bedrifta ikkje hadde gjort noko vesentleg «for at motsætte sig arbeidernes vilje».

Ulike stader i landet – i Trondheim, Meråker, Hommelvik, Eydehavn, Tønsberg, Skien, Larvik, Elverum, Brevik, Notodden, Rjukan, Odda, Glomfjord og enda fleire stader følgde arbeidarane oppmodinga frå arbeidarråda sin landskonferanse i mars: «Er ikkje 8-timarsdagen innført innan 1. mai, tar vi den sjølve 2. mai!»

Arbeidarråd

Arbeidarane på Thune Mekaniske verksted hadde danna det første arbeidarrådet i landet tidleg på vinteren 1918, og agitasjon for åttetimarsdagen hadde gått føre seg i lang tid. Leiarane i Norsk Jern- og Metalarbeiderforbund hadde prøvd på fleire vis å få Thune-arbeidarane til ikkje å gå til aksjon 2. mai, men utan å lykkast.

Også arbeidarane på Notodden og Rjukan var tidleg ute med å danna arbeidarråd. I januar 1918 vedtok eit godt besøkt møte arrangert av Notodden faglige samorganisasjon å senda ei oppmoding til bedriftene på staden om å innføra «8 timers normal arbeidstid» – på grunn av den strenge matrasjoneringa.

Rekordstore 1.maitog

1.mai 1918 gjekk kvinner og menn over heile landet i rekordstore 1.mai-tog. Heilt sia den internasjonale faglege konferansen i Paris i 1889, der delegatar frå 21 land vedtok åtte timars normalarbeidsdag som eit felles krav og 1. mai som den felles internasjonale kampdagen, hadde folk gått i 1.mai-tog med paroler om åtte timars normalarbeidsdag.

Somme stader hadde arbeidarar etterkvart oppnådd mykje på sine område. Akers mekaniske verksted i Kristiania hadde innført 8-timarsdagen, og til og med notert «en besparelse paa 7000 kroner i løpet av 1 aar». (Bratsberg-Demokraten 19.4.1918.) Papirindustrien og elektrotekniske verksemder hadde 8-timarsdag. Nesten alle kommunale arbeidarar, mange statlege og somme andre arbeidargrupper hadde 8-timersdag. Formannskapet i Kristiania, hadde – mot Høgre sine stemmer – vedtatt 8-timarsdag for arbeidarar i kommunale verksemder i 1917. Men framleis var ikkje 8-timarsdagen på plass i lovverk og landsomfattande tariffavtalar for industriarbeidarane. Tolmodet heldt på å ta slutt.

Einige om målet

Arbeidarpartiet hadde 8-timarsdagen som ein viktig programpost til stortingsvalet hausten 1918, Arbeidernes faglige landssammenslutning (AFL, seinare LO) oppmoda til å senda resolusjonar frå 1.mai-markeringane til regjeringa, for å støtta opp om det kravet om ei mellombels lov om 8-timarsdag for alle industriarbeidarar, som alt hadde gått frå AFL-sekretariatet.

Det var inga usemje i den faglege og politiske arbeidarrørsla om målet – 8-timarsdagen var eit legitimt krav som burde vore oppfylt for lenge sia. Til dømes skreiv arbeidarpartiavisa Folkets Frihet i Kirkenes 30.april 1918: «Kravet om 8-timersdagen er det mest socialistiske reformkrav, som er reist av arbeiderbevægelsen. Kravets gjennemførelse betyr nemlig en virkelig effektiv indskrænkning av utbytningen, samtidig som normalarbeidsdagen vil bidra mægtig til at forskjønne arbeidernes tilværelse og høine klassens kulturelle nivaa. Hvilket igjen betyr, at trangen hos arbeiderne til fuld økonomisk frigjørelse blir styrket.»

Til og med statsministeren, Gunnar Knudsen, Venstre, hadde i eit avisintervju uttalt at han hadde stor sympati for om 8-timarsdagen, han hadde innført den «i sitt eget landbruk». Men han hadde det ikkje hatt det travelt med å lovfesta 8-timarsdagen for arbeidarane.

Kamp om metoden

Men om det var semje om målet, var usemja om korleis ein skulle nå fram for å få gjennomført 8-timarsdagen dess større. 1. mai heldt både Martin Tramæl, som representerte dei revolusjonære kreftene i Arbeidarpartiet, og Ole O. Lian, AFL-leiar og stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet, tale i Kristiania. Tranmæl uttrykte stor sympati for dei som ville ta 8-timarsdagen neste dag. Lian oppmoda til å gå forhandlingsvegen.

Arbeidarrådsrørsla, som ikkje var styrt av noko fagforeiningsbyråkrati, var inspirert av revolusjonen i Sovjet året før, og mange arbeidarar hadde meir tru på å ta 8-timarsdagen sjølve enn på parlamentariske forhandlingar. «Lat den 2. mai vise os en arbeiderklasse der staar samlet som en mand. En klasse, som kjender solidaritetens bud og følger budet naar pligten kalder. … Lat 1. mai iaar bli den sidste stormarsj mot den gamle skanse,» skreiv Sigurd Simensen, formann i landssamanslutninga av arbeidarråda i ein appell som gjekk ut etter landskonferansen i mars. (Vestfinmark Socialdemokrat 22.4.1918.)

Dyrtid og matmangel

I tillegg til dei langsiktige frigjeringsperspektiva, vart den heilt spesielle situasjonen med dyrtid og matmangel som følgde etter nesten fire års krig i Europa, eit mykje brukt argument for å korta ned arbeidstida.

I april starta rasjoneringa av potet i fleire byar, kvar familie kunne få kjøpt eitt kg potet per familiemedlem kvar veke. (Bratsberg-Demokraten 13.4.1918.) I slutten av april kunngjorde Tinn provianteringsraad at det var forbode «at sælge, bortbytte eller paa anden maate avhende kaalrabi, uten mot kort eller anvisning fra Rationeringskontoret. (Bratsberg-Demokraten 27.4.1918.) Etterkvart vart det spørsmål om poenget med potetrasjoneringa når det ikkje var meir potet å rasjonera. Både mjølkerasjonar og brødrasjonar var så knappe at mange arbeidarfamilier var på sveltegrensa.

«Ulovlege og tariffstridige»

I løpet av april vart det halde mange møte der arbeidarane diskuterte korleis dei skulle forholda seg til oppmodinga om direkte aksjon 2. mai. Til dømes i Porsgrunn inviterte arbeidarrådet til møte 22. april med foredrag om arbeidarrådsrørsla og den planlagde aksjonen 2. mai. Det vart bestemt å halda eit massemøte for å «oppstikke linjerne for det fremtidige arbeide», og å skriva til alle bedriftsleiarane og forhøyra seg om deira syn på 8-timarsdagen. (Bratsberg-Demokraten 22.4.1918.)  I Brevik vart ordninga av den nye arbeidsdagen diskutert på eit massemøte. Arbeidsgivarane ville bli oppmoda til å innføra 8-timarsdagen, og kom det ikkje «imøtekommende svar», ville arbeidarane sjølve ta 8-timarsdagen frå og med 2. mai. Forslaget vart einstemmig vedtatt.

Arbeidsgivarforeininga sende i slutten av april ut si erklæring om at dei ville oppfatta alle aksjonar som både ulovlege og tariffstridige, dei meinte det var fagforbunda si plikt «at bruke alle midler» for å forhindra ein tariffstridig aksjon.

AFL-leiinga valde same haldning til direkte aksjonar – det var ulovlege aksjonar.

Dette hindra ikkje at arbeidarane ein del stader vart einige med arbeidsgivarane om 8-timarsdag både før og etter 1. mai. Til dømes kunne kunne Bratsberg-Demokraten 25. april melda at Skiens verksteder etter oppmoding frå arbeidarane hadde innført 8-timersdagen, «foreløpig nærmest som en prøve». Timelønna var på same tid auka med 10 prosent. Avisa Nidaros i Trondheim innførte 8-timarsdag i trykkeriet 30. april, og dei som ikkje alt hadde 8-timarsdag i Adresseavisen, fekk det også. Også ved Vikans boktrykkeri i Trondheim var 8-timarskravet gjennomført. I Harstad innførte alle trykkeria 8 timars arbeidsdag for sine tilsette.

Stengde portar  

I Tønsberg møtte arbeidarane ved Kalnes mekaniske verksted til arbeid ein time seinare enn vanleg. Da fekk dei ikkje komma inn. Derfor toga dei til Folkes Hus der dei vedtok å ta opp kampen.

På Rjukan hadde arbeidarane på to godt besøkte møte bestemt å innføra åttetimarsdagen. Det var berre eitt problem: Norsk Hydro nekta å forhandla. Arbeidarane var samde om at dersom ikkje bedrifta ville betala overtidsprosentar for arbeid utover åtte timar, ville all overtid bli nekta. «Over hele Rjukan er 8-timersdagen nu en kjensgjerning,» skreiv Social-Demokraten 7. mai.

Ved Trosvik mek. verksted og skibsbyggeri ved Brevik, ved Bamble apatitgruber og ved Ødegaardens verk var åttetimarsdagen innført. Ved «Sørlandets Elektriske», Skien, gjekk arbeidet som vanleg, men forhandlingar om innføring av åttetimarsdagen var i gang.

Ved Langesund mekaniske verksted kom arbeidarane klokka åtte om morgonen 2. mai og fann porten stengd. Bedriftsleiaren hadde på førehand sagt nei til forhandlingar om åttetimarsdag, noko han måtte gi etter for. Han oppmoda arbeidarane til å arbeida vanleg tid medan dei forhandla. Arbeidarane heldt møte og bestemte at dei heldt fast på kravet om åttetimars-dagen, men dei var villige til å forhandla om lønna. Bedriftsleiinga bestemte å innvilga åttetimarsdag med full lønn, så sant arbeidsgivarforeininga gjekk med på det. Saka skulle gå vidare til forhandlingar mellom Norsk Arbeidsmandsforbud og Norsk Arbeidsgiverforening.

Direkte aksjon

I Tyssedal og Skjæggedal kravde arbeidarane åttetimarsdag. I Tyssedal valde dei ein komite som skulle forhandla med leiinga, men komiteen fekk sparken. Da bestemte arbeidarane å gå til streik for å få bedrifta til å ta inn att dei som var sparka. I Skjæggedal søkte arbeidarane om å få åttetimarsdag, men fekk blankt avslag. Da kalte dei saman til massemøte, og bestemte å ta åttetimarsdagen 2. mai. Dei sende melding til fabrikkontoret, men da dei kom på jobb til den tida dei hadde bestemt, vart den elektriske straumen slått av, og arbeidarane måtte gå heim.

I Odda vart åttetimarsdagen innført ved direkte aksjon, alle dagarbeidarane ved cyanid- og karbidfabrikkane, om lag 600 mann, gjekk frå jobben da åtte timar var gått.

Lockout i Trondheim

I Trondheim stod arbeidarrådsrørsla sterkt, og mykje var gjort i god tid før 1. mai. Arbeidarrådet sende oppmodinga om å gjennomføra 8-timarsdagen seinast innan 1.mai til alle verksemder i byen, og foreslo at den nye arbeidsdagen kunne sjå slik ut: Arbeidstid kl 8-18 dei fem første dagane i veka, middagspause kl 12.00–13.30. Laurdag arbeidstid kl 7–13, med ein halv time frukost. Ingen av bedriftene svarte på dette. 30. april kom ein deputasjon av arbeidarar til møte med sjefane for dei største bedriftene, og gjorde det klart at åttetimarsdagen kom til å bli innført frå og med 2. mai, med den tidsinndelinga som arbeidarrådet hadde foreslått. Arbeidsgivarane svarte at dei ville ikkje respektera anna arbeidstid enn den som var «tarifmæssig fastslaat». Ved dei mekaniske verkstadene i byen var det i halvsjutida om morgonen 2. mai møtt fram ein større styrke av både uniformerte og sivile politifolk, «antagelig for å beskytte de som vilde bryte beslutningen om gjennemførelse av 8-timerskravet og begynde arbeidet etter den gamle arbeidstid» (Ny Tid 2.5.1918.)

Det vart ikkje mykje å gjera for politifolka, berre nokre få arbeidarar møtte fram, i hovudsak unge gutar som var bundne ved lærekontrakt, og nokre få gamle arbeidarar ved Trondhjems mek. verksted. Ved Ørens mek. verksted møtte ingen opp til den gamle arbeidstida. Men da arbeidarane kom klokka 8, slik dei sjølve hadde bestemt, møtte dei ein stengd port med ein plakat som sa «Porten er som vanlig stængt fra arbeidstidens begyndelse og aapnes først frokosttiden». Arbeidarane gjekk heim, og i frukosten var det også nokre av dei som hadde komme tidlegare som gjekk heim.

Dermed var det full stans, ikkje berre på Trondhjems mek. Verksted, men også på andre jernindustriverksemder som var tilslutta arbeidsgivarforeininga. Slik var det også på hermetikkfabrikkane og bryggeriet.

Streik mot lockout?

Om kvelden 3. mai møtte om lag 3000 arbeidarar på gardsplassen utanfor Folkets hus for å avgjera korleis aksjonen skulle gå vidare. Lockouten i jernindustrien kunne ikkje godtakast. Massemøtet vedtok mot 9 røyster å gi arbeidarrådet fullmakt til å «proklamere fuld arbeidsstans i samtlige private og offentlige bedrifter fra og med mandag 6. ds kl 6 fm.» og til å avgjera kor lenge arbeidsstans skulle vara.

Dermed var situasjonen, med utsikt til omfattande streik i både privat og offentleg sektor, så alvorleg at borgarmeisteren i Trondheim, Hans Jørgen Bauck, såg seg nøydd til å gripa inn. 4. mai vende han seg til arbeidarrådet med eit brev der han oppmoda til å prøva forhandlingar. Bauck formulerte seg i vennlege ordelag, han tok det ikkje for gitt at dette var mogeleg, men prøvde – «af samfundsmæssige hensyn», og han tilbaud sjølv å ta kontakt med både landsorganisasjonen og arbeidsgivarforeininga. På same tid oppmoda han arbeidarrådet til å hindra den arbeidsstansen som var varsla.

Arbeidarrådet kom fram til at dei ville godta framlegget om forhandlingar og utsetja den varsla streiken – på visse vilkår: dei organiserte arbeidarane i byen måtte vera representerte ved eventuelle forhandlingar, og dei arbeidsrettssakene som alt var varsla, måtte innstillast.

Dette framlegget vart presentert for eit massemøte av organiserte arbeidarar, om lag 3000 var til stades. Etter ein skarp debatt vart framlegget frå arbeidarrådet vedtatt – «mot en ganske sterk minoritet». (Ny Tid 6.5.1918.) Forhandlingsmøte vart halde 13. juni – utan resultat.

Lokale sigrar

Medan somme arbeidsgivarar prøvde å stengja ute arbeidarar som hadde aksjonert 2. mai, var det andre som gjekk med på å innføra 8-timarsdagen, slik som ved smelteverket i Sannesund ved Sarpsborg, der fekk dei 150 arbeidarane gjennomført 8-timarsdagen med eit tillegg på 10 prosent i timelønna, og dei som arbeidde i kontinuerlege skift fekk eit tillegg på 20 prosent. Dessutan fekk dei avtalt heil fridag 1. mai med full lønn, og 100 prosent tillegg for dei som måtte arbeida. Ved Dalen Portland cementfabrik vart det semje om 48 timars veke, mot tidlegare 56 timar.

Lovendringar

Langt frå alle dei arbeidarane som deltok i aksjonen 2. mai fekk noko resultat med ein gong, men omsider kom styremaktene i gang med å førebu lovendringar. I første omgang kom ei mellombels lov om 8-timarsdag i august 1918, året etter vart endringa gjort permanent. Men sia dette var endringar i fabrikktilsynslova, gjaldt det berre handerks- og industriverksemder med minst fem tilsette. Bygningsarbeidarar, tømrarar, murarar, losse- og lastearbeidarar, mange av dei som hadde det tyngste arbeidet, var ikkje omfatta av denne lova. Våren 1919 tok AFL opp kravet om åttetimarsdag ved forhandlingar om alle nye tariffar.

Det er ulike meiningar om kor viktige aksjonane i 1918 var for den vidare gjennomføringa av 8-timarsdagen. Historikaren Edvard Bull har sagt det slik: «Arbeiderrådsbevegelsen hadde vist at kravet var så brennende i arbeiderklassen at en måtte regne med fortsatte aksjoner hvis det ikke ble oppfylt. Arbeidsgiverne våget ikke lenger å stritte imot, og åttetimersdagen ble tariffestet. 1. juni 1919 ble den lovfestet. Dermed hadde den norske arbeiderbevegelsen vunnet en av sine aller største seire.» (Edvard Bull: Arbeiderklassen i norsk historie, s.262.)

Bilettekst:REKORD: I Glomfjord gjekk 450 kvinner og menn i 1.mai-toget i 1918.  Foto: Hans Nikolai M. Skaugvold/Nordlandsmuseet

 

 

 

 

 

 

2. mai 1918: Da arbeiderne tok åttetimersdagen

Av Harald Bertsen, i Bygningsarbeideren

I juli 1889 kom fire hundre delegater fra arbeiderbevegelsen i 21 land, sammen i Paris. Møtet blei i praksis stiftelseskongressen for den 2. Internasjonalen, som tok over for den alt oppløste, første internasjonale arbeiderassosiasjonen fra 1864, der Karl Marx hadde vært aktivt medlem.  Fra Norge møtte dansk børstebinder, redaktør av hovedorganet til det to år gamle Arbeiderpartiet og partiets blivende formann, Carl Jeppesen. Den 20. juli vedtok kongressen at 1. mai året etter, i 1890, skulle det arrangeres en manifestasjon i alle land for kravet om innføring av åtte timers normalarbeidsdag. Det var et vedtak som avspeilte kjernen i all arbeiderklassesolidaritet, nasjonalt som internasjonalt: behovet for å fremme like krav for arbeiderne over alle skiller og grenser, for dermed å fjerne grunnlaget for kapitalistklassen til å splitte og herske over dem. Uten at det var meninga, betydde vedtaket også innstiftelsen av 1. mai som  arbeiderklassens kamp- og demonstrasjonsdag over hele verden. Fra og med 1890 markerte arbeiderne dagen i flere og flere land, i flere tiår med  hovedkravet om innføring av åttetimersdagen ved lov. Men først i kjølvannet av oktoberrevolusjonen i Russland i 1917, fikk dette kravet for alvor vind i seila.

For arbeidere over hele verden blei oktoberrevolusjonen og dens slagord om fred, brød og all makt til sovjetene (arbeiderråda) et eksempel å følge. I
Norge bidro den til at venstrefløyen i Arbeiderpartiet vant flertallet på partiets landsmøte i påsken 1918 og meldte det inn i den nye kommunistiske internasjonalen. Med sete i Moskva skulle denne
3. internasjonalen ta over ledelsen av verdensrevolusjonen etter at den sosialdemokratiske 2. internasjonalen hadde spilt fallitt ved ikke å hindre utbruddet av første verdenskrig i 1914.

Etter mønster av de russiske arbeider- og soldatråda, som med sovjetet i hovedstaden Petrograd i spissen hadde utgjort massegrunnlaget for oktoberrevolusjonen og var kjernen i den nye rådsforfatninga, danna arbeiderne rundt i verden en arbeider- og soldatrådsbevegelse som basis for opprør og nye sosialistiske rådsrepublikker.

I Norge nøyde råda seg, av ulike grunner, stort sett med å ta seg av nære lokale oppgaver som å bøte på varemangelen og dyrtida under verdenskrigen. Men særlig ett framstøt gikk lenger og satte et varig og viktig spor etter seg. Det var oppfordringa som ledelsen i rådsbevegelsen i april 1918, på samme tid som venstrefløyen vant flertallet i
Arbeiderpartiet, ga til landets arbeidere om endelig, ved sjøltekt, å innføre åttetimersdagen ved fra og med 2. mai 1918, å forlate arbeidsplassene etter åtte timer.

Oppfordringa blei tatt til følge mange steder, blant andre på Hydros nye store salpeterfabrikk på Rjukan. Rjukan-arbeiderne måtte riktig nok gjøre retrett ikke lenge etter, men alt i 1919 gikk de til én måneds streik for igjen å oppnå åtte timers arbeidsdag.

Et anna eksempel ga arbeiderne ved de to nye storbedriftene på Eydehavn ved Arendal, Nitriden og Arendal Smelteverk. På forhånd blei de enige om å følge parolen og møtes etter åtte timer. Som sagt, så gjort – på Nitriden. Men smelteverksarbeiderne dukka ikke opp, og da Nitridenfolka
marsjerte videre til nabobedriften for å få de de vaklevorne kameratene med seg, blei de stansa i porten av verksmester Kaaten som med skarpladd revolver trua dem til å forlate stedet.

Ikke bare på Eydehavn blei det brukt våpenmakt for å stanse arbeidere som var inspirert av oktoberrevolusjonen til sjøl å ta seg til rette. I Tyskland slo alliansen av den gamle hærledelsen og den nye sosialdemokratiske regjeringa ned spartakistopprøret og var ansvarlig for drapa på de to lederne, Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht. Men kapitalismens makthavere bruke ikke bare pisk for å stanse den revolusjonere bølgen,
de bydde også på gulrot som ikke rørte ved de grunnleggende maktforholda. I Norge forberedte Gunnar Knudsens Venstre-regjering seg i 1918 på å møte en oppstand med å gi den militære ledelsen i oppdrag å bygge opp en hemmelig hær av pålitelige soldater. På den andre sida fant statsminister
Knudsen det nødvendig, i 1919, endelig å få Stortinget med på å innføre åttetimersdagen ved lov, for dermed å overbevise arbeiderne om at det ikke var nødvendig å gå til angrep på sjølve samfunnssystemet for å få oppfylt elementære interesser.

Norge og Knudsen var ikke aleine. Over nesten hele Europa blei åttetimersdagen innført ved lov samme år, påskynda og motivert på samme
grunnlag som Gunnar Knudsen, av The International Labour Organization, ILO, den internasjonale klassesamarbeidsorganisasjonen som blei oppretta som underavdeling av seiersmaktenes nye Folkeforbundet, og som etter 1945 har fortsatt i FNs regi.

Arbeiderne over hele verden kunne altså takke oktoberrevolusjonen og den inspirasjonen den ga, for en av de viktigste sosialreformene i det 20.århundret, og de kan stadig oppsummere at den såkalte velferdsstaten vesentlig er et produkt av styrkeforholdet mellom hovedklassene i det moderne kapitalistiske samfunnet. Altså av loven om at når arbeiderne er pågående og viser styrke, blir velferdsstaten bygd opp med innrømmelser
fra makthaverne i form av sosialreformer som ikke rokker ved makta, mens når de blir svekka og står med lua i handa, blir velferdsstaten bygd ned.

I dag blir gyldigheten av denne loven bekrefta på motsatt måte av i 1919: Med en arbeiderbevegelse som i høy grad har latt seg tvinge i kne, er det
kapitalistene og deres politiske talerør som er på offensiven for ikke minst å forlenge arbeidsdagen og vinne all makt over arbeidstida.

Arbeiderne lystret ikke længer

Skrevet av Magnhild Folkvord

I april 1918 gjekk det ut ein ordre til arbeidarråda rundt omkring i landet:

«Er ikkje åttetimarsdagen innført innan 1. mai, må arbeidarane ta den sjølve!»

Magnhild Folkvord er tidlegare journalist i Klassekampen, arbeider no med ein biografi om Betzy Kjelsberg, den første kvinnelege fabrikkinspektøren i Noreg.

Den 2.mai blev ogsaa en merkedag. Arbeiderne lystret ikke længer arbeidsgivernes ordrer men arbeidet bare 8 timer. Fabrikfløytens monotone lyde hørtes bare paa samme tid som før, men blev fuldstendig ignorert av arbeiderne. De bestemte selv naar arbeidet skulde begynde og hvorledes arbeidsdagen skulde inddeles. Bedriften her har ikke gjort noget nævneværdig for at motsætte sig arbeidernes vilje.

Slik starta rapporten frå Glomfjord i avisa Ny Tid 10. mai 1918. Ny Tid var den gongen ei radikal arbeidaravis som kom ut i Trondheim.

Fleire tusen arbeidarar nekta å lystra arbeidsgivarane sine ordrar på denne tida. Ein del stader hadde arbeidarråda i god tid varsla bedriftene om at dersom ikkje åttetimarsdagen var innført innan 1. mai, ville arbeidarane sjølve innskrenka arbeidstida frå og med 2. mai.

Arbeidarane på Thune Mekaniske verksted i Kristiania hadde danna det første arbeidarrådet i landet tidleg på vinteren 1918, og agitasjon for åttetimarsdagen hadde gått føre seg i lang tid. Leiarane i Norsk Jern- og Metalarbeiderforbund hadde prøvd på fleire vis å få Thune-arbeidarane til ikkje å gå til aksjon 2. mai, men utan å lykkast. 2. mai starta dei arbeidsdagen på Thune til vanleg tid. Da dei hadde arbeidd i åtte timar, tok ein av arbeidarane eit stort sagblad, og med nokre kraftige hammarslag på det, gjekk signalet gjennom heile verkstaden om at arbeidsdagen var over. Etter det hadde Thune-arbeidarane åttetimarsdag1.

I Trondheim foreslo arbeidarrådet at den nye arbeidsdagen kunne sjå slik ut: Arbeidstid kl 8-18 dei fem første dagane i veka, middagspause kl 12.00–13.30. Laurdag arbeidstid kl 7–13, med ein halv time frukost. Ingen av bedriftene svarte på dette. 30. april kom ein deputasjon av arbeidarar til møte med sjefane for dei største bedriftene, og gjorde det klart at åttetimarsdagen kom til å bli innført frå og med 2. mai, med den tidsinndelinga som arbeidarrådet hadde foreslått.

Svaret frå bedriftsleiarane i Trondheim var at dei respekterte ikkje anna arbeidstid enn den som var fastsett i tariffavtalane. Portane ville bli opna til vanleg tid.

Kom til stengde portar

I Trondheim hadde 4000 arbeidarar vore med i sosialistane sin store demonstrasjon for 8-timarsdagen 1. mai. Med seks musikkorps, 55 fagforeiningsfanar og to agitatoriske fanar: «Til kamp for 8 timers arbeidsdag» og «Ned med folkets svøpe, militarismen» hadde dei marsjert gjennom byen.2

Neste dag var det tid for å setja i verk åttetimarsdagen. 2. mai var dei fleste fabrikkportane som hadde blitt opna «til vanleg tid», stengde da arbeidarane kom på jobb klokka 8.00, og dei måtte berre gå heim att. Slik var det ved Trondhjems mekaniske verksted, ved Ørens mekaniske verksted, Nordre verft, Isidor Nilsen, Baltic & Eriksen, spikerfabrikken og dei små verkstadene som var tilslutta arbeidsgivarforeininga. Alle hermetikkfabrikkane var også stengde da arbeidarane kom klokka 8, det same ved aktiebryggeriet.

Men det var ikkje slik alle stader. Baklandets mek. Verksted hadde opne portar klokka 8, og på skofabrikkane, dampvaskeriet og i bygningsindustrien vart det arbeidd 8 timar. Det same gjaldt bakeria i byen.

Avisa Nidaros innførte åttetimarsdag på trykkeriet 30. april, og dei som ikkje alt hadde åttetimardag i Trondhjems Adresseavis, fekk same ordninga, likeeins Vikans boktrykkeri. «Og vi har al grund til at tro, at samtlige byens trykkerier vil ordne sig paa samme maate,» skreiv Ny Tid 3. mai. Ei rekkje handelsmenn som sysselset lager-arbeidarar og køyrarar, hadde også ordna seg med åttetimarsdag, og fleire hadde sagt dei ville gjera det.

Eit massemøte av 2000 organiserte arbeidarar vedtok samrøystes å leggja den vidare aksjonen i arbeidarrådet sine hender. Så langt var dette ein aksjon som vart sett i verk uavhengig av Arbeidernes Faglige Landsorganisasjon (AFL, seinare LO). Massemøtet oppmoda AFL til å støtta aksjonen.

På Elverum hadde arbeidarane ved Otto Herambs støperi og mek. verksted bestemt seg for å innføra åttetimarsdagen. Dei kom også til stengde portar 2. mai, så ikkje noko arbeid vart gjort den dagen. Men dei fekk forhandlingar med arbeidsgivaren, og vart einige om at arbeidet skulle starta klokka 7.30 og slutta klokka 16.30, med frukostpause klokka 8.30–9.00, og middag klokka 13–14. Dei tok oppatt arbeidet 3. mai. På Jømna Brug, den gongen eit sagbruk, slutta arbeidsdagen frå og med 2. mai klokka fem i stadenfor klokka seks «hvorom bruket paa forhaand var underrettet»3.

I Harstad vart åttetimarsdagen på alle trykkeria i byen innført for alle tilsette frå og med 2. mai4.

Mange aksjonar

I Tønsberg følgde arbeidarane ved Kalnes mekaniske verksted oppmodinga om å gjennomføra åttetimarsdagen, og møtte på arbeid ein time seinare enn vanleg. Da fekk dei ikkje komma inn. Derfor toga dei til Folkes Hus der dei vedtok å ta opp kampen.

På Rjukan hadde arbeidarane på to godt besøkte møte bestemt å innføra åttetimarsdagen. Det var berre eitt problem: Norsk Hydro nekta å forhandla. Arbeidarane var samde om at dersom ikkje bedrifta ville betala overtidsprosentar for arbeid utover åtte timar, ville all overtid bli nekta. «Over hele Rjukan er 8-timersdagen nu en kjensgjerning,» skreiv Social-Demokraten 7. mai. Eit massemøte av 500 organiserte arbeidarar 4. mai vedtok å overlata den vidare aksjonen til arbeidarrådet. Det same møtet vedtok å krevja at AFL-sekretariatet greip inn straks overfor tilfelle av lockout i Trondheim eller andre stader, og at dei tvinga regjering og storting til straks å vedta ein lov om åtte timars arbeidsdag.

I Telemark var det kraftige aksjonar fleire stader. Ved Trosvik mek. verksted og skibsbyggeri ved Brevik, ved Bamble apatitgruber og ved Ødegaardens verk var åttetimarsdagen innført5. Ved «Sørlandets Elektriske», Skien, gjekk arbeidet som vanleg, men forhandlingar om innføring av åttetimarsdagen var i gang.

Ved Langesund mekaniske verksted kom arbeidarane klokka åtte om morgonen 2. mai og fann porten stengd. Bedriftsleiaren hadde på førehand sagt nei til forhandlingar om åttetimarsdag, noko han måtte gi etter for. Han oppmoda arbeidarane til å arbeida vanleg tid medan dei forhandla. Arbeidarane heldt møte og bestemte at dei heldt fast på kravet om åttetimars-dagen, men at dei var villige til å forhandla om lønna. Bedriftsleiinga bestemte å innvilga åttetimarsdag med full lønn, så sant arbeidsgivarforeininga gjekk med på det. Saka skulle gå vidare til forhandlingar mellom Norsk Arbeidsmandsforbud og Norsk Arbeidsgiverforening.

Ved Aamdal koppargruver i Vest-Telemark stilte arbeidarane krav om åtte timars arbeidsdag og ei timelønn på kr 1,50. Timelønna varierte frå før mellom kr 0,83 og ei krone.

Ved Union spritfabrikk i Skien fekk dei til ei mellombels ordning med 48 timars arbeidsveke, men utan forandring i timelønna. Lønnskrav skulle bli behandla av organisasjonane. Kanskje betra det stemninga litt at bedrifta sørga for at arbeidarane fekk eit måltid mat «til en større reduktion i prisen»?

Direktøren på AS Dalen-Portland cementfabrik ved Brevik nekta å forhandla om åttetimarsdag. Som svar la arbeidarane ned arbeidet kl 11.30 2. mai. Dei heldt seinare eit møte der dei bestemte «at fastholde sit krav og lægge den videre aktion i det lokale arbeiderraads hænder. Over 200 mand staar som en bak kravet.»6 Ved Skiensfjordens skofabrik hadde 130 menn og 80 kvinner sagt opp plassane sine med 14 dagars varsel i protest mot at bedrifta stengde dørene etter middagspausen.

Ved A/S Norsk Impregneringskompani, Larvik, vart det også konflikt. Arbeidarane kravde åtte timars arbeidsdag og eit tillegg på 45 øre per time. Tilbodet frå arbeids-givaren var 51 timars arbeidsveke og eit prosenttillegg som på det meste ville bli kr 1,68 i veka. Dette gjekk arbeidarane ikkje med på, og dei la ned arbeidet. Denne aksjonen vart gjennomført med samtykke frå Arbeidsmandsforbundet7.

I Østfold var det ulike haldningar til kampen for åttetimarsdagen. I Fredrikstad valde arbeidarane å ikkje gå til aksjonar, men ved smelteverket i Sannesund, Sarpborg, fekk dei 150 arbeidarane gjennomført åtte timars arbeidsdag med same daglønn som før, pluss ti prosent tillegg. Dei som arbeidde i dei heilkontinuerlege avdelingane, fekk eit tillegg på 20 prosent. Dessutan fekk dei avtale om 1. mai som heil fridag, og 100 prosent tillegg for dei som måtte arbeida den dagen.

I Tyssedal og Skjæggedal kravde arbeidarane åttetimarsdag. I Tyssedal valde dei ein komite som skulle forhandla med leiinga, men komiteen fekk sparken. Da bestemte arbeidarane å gå til streik for å få bedrifta til å ta inn att dei som var sparka. I Skjæggedal søkte arbeidarane om å få åttetimarsdag, men fekk blankt avslag. Da kalte dei saman til massemøte, og bestemte å ta åttetimarsdagen 2. mai. Dei sende melding til fabrikkontoret, men da dei kom på jobb til den tida dei hadde bestemt, vart den elektriske straumen slått av, og arbeidarane måtte gå heim.

I Odda vart åttetimarsdagen innført ved direkte aksjon, alle dagarbeidarane ved cyanid- og karbidfabrikkane, om lag 600 mann, gjekk frå jobben da åtte timar var gått. Om kvelden var dei samla til møte i Folkets Hus.8

Nytt massemøte i Trondheim

Arbeidarrådet i Trondheim inviterte alle organiserte arbeidarar til nytt massemøte på gårdsplassen ved Folkets hus 3. mai. 3000 møtte fram. Mot ni stemmer gjorde dei følgjande vedtak:

  1. Arbeiderraadet bemyndiges til at proklamere hel arbeidsstans i samtlige private og offentlige bedrifter fra og med mandag 6.ds kl. 6 formiddag.
  2. Arbeiderraadet bemyndiges til at træffe bestæmmelse om arbeidsstansens varighet.
  3. Møtet henstiller til raadet at organisere demonstrationstog mandag den 6.ds kl. 4 eftermiddag. Det henstilles til samtlige arbeidere at delta i demonstrationen.
  4. Arbeidsstansen blir bare meddelt gjennem pressen.

Alt var med andre ord klart for storstreik om ikkje arbeidsgivarane gav seg raskt. Men slik gjekk det ikkje. Borgarmeister Bauck greip inn. Han oppmoda arbeidarrådet til å gå med på at spørsmålet om arbeidstida av samfunnsmessige grunnar skulle overførast til forhandlingar mellom AFL og arbeids-givarforeininga. Dersom arbeidarrådet gjekk med på det, ville borgarmeisteren venda seg til hovudorganisasjonane. Han oppmoda arbeidarrådet til å avverga arbeidsstans og sørga for at arbeidet blir gjenopptatt under forhandlingane.

Mot ein sterk minoritet vedtok massemøtet å utsetja aksjonen. Bauck sende si oppmoding til arbeidsgivarforeininga og AFL om å ta saka opp til realitetsbehandling, og arbeidet vart tatt oppatt i heile Trondheim9.

Åttetimarsdagen til Stortinget

I løpet av mai vart ei rekkje aksjonar for åttetimarsdagen gjennomført, og arbeidsgivarane reagerte på høgst ulike måtar. Somme såg nok at åttetimarsdagen måtte komma – straks eller litt seinare. Andre må ha blitt alvorleg skremde av at arbeidarane tok seg til rette slik dei gjorde, og prøvde å stansa arbeidarane med represaliar.

  1. mai skreivNy Tidat det førebels var for tidleg å uttala seg om resultata av dei aksjonane som var sett i verk, men dei meinte ein kunne ha oppnådd meir om fleire hadde deltatt:

… saameget lar sig ihvertfald si, at om arbeiderne landet rundt hadde fulgt arbeiderraadenes appel like mandjevnt som arbeiderne i Trøndelagen og i Skien-Telemarksdistriktet har gjort det, vilde 8-timersdagen idag ha været en kjendsgjerning i vort land.

Landsorganisasjonen stilte seg ikkje bak parolen om «direkte aksjon», men aksjonen fekk landsorganisasjonen til endeleg å gjera noko, «selvom det skede i ellevte time», ifølgje Ny Tid. Aksjonen sette også fart i statsstyremaktene. Arbeidet med å få til ei lovfesting av 8 timarsdagen var i full gang. «Men tror nogen, at dette vilde ha skedd, hvis ikke arbeiderklassen hadde vist alvoret i kravet gjennem handling?» spurde Ny Tid.

I første omgang dreidde det seg om ei mellombels lov om åttetimarsdag som vart behandla i Stortinget i løpet av sommaren 1918.

Social-Demokraten oppsummerte 4. juni:

8-timers dagen har ikke længer det forfærdende og avskrækkende ved sig som i tidligere dage. Det fleste mennesker forstaar nu at den meget vel lar sig praktisere og at produktionslivet ingen skade lider ved det.»

Den eine kommunen etter den andre hadde innført åttetimarsdag for sine arbeidarar, og staten «staar paa tærskelen til at gjennemføre den for alle sine arbeidere».

Typografane hadde fått åttetimarsdagen godkjent av Stortinget, og eit einstemmig Odelsting hadde godkjent ein revisjon av bakarlova, der arbeidsdagen var fastsett til åtte timar.

I tillegg kom argumentet om ernæringsforholda, ei følgje av den andre verdskrigen som enno ikkje var over. Det vart lagt vekt på i leiarartikkelen:

Slik som forholdene ligger an for tiden i arbeiderhjemmene kan de ikke utniste forsørgeren med saa god og nærende kost at han med samme kraft som før kan utholde den lange arbeidsdag. Og hvad gavn er der for produktionen i en arbeidsdag paa 9 a 10 timer, naar arbeidsydelsen paa grund av ernæringsvanskeligheterne blir betydelig nedsat de sidste timer.

Dette la også AFL vekt på i skrivet til regjeringa om kvifor det hasta med å få lovfesta åttetimarsdagen:

Den nuværende ernæringskrise rammer industriarbeiderne særlig haardt.

I dei fleste byane og industridisktrikta var det «absolut potetmangel», og i mange landdistrikt var det mangel på settepotet, det var såleis lite håp om at byane kunne få potet når settinga var over. Det var også mangel på dei surrogata for potet som var i handelen. Mjølkerasjonane var svært knappe, og brødrasjonane så knappe at «de fleste arbeiderfamilier nu er like paa sultegrensen».10 Det var ikkje mogeleg for arbeidarane i same grad som før å halda ut «en lang arbeidsdags strabaser», det hadde blitt eit allminneleg krav frå alle arbeidarar at arbeidstida måtte innskrenkast, «for at man skal kunne bevare arbeidskraften gjennem denne kritiske periode.» Dyrtidsforholda gjorde dessutan at arbeidarklassen måtte krevja at redusert arbeidstid ikkje førte til redusert lønn.

AFL-leiaren, Ole O. Lian, som også var stortingsrepresentant for Arbeidarpartiet, forklarte at ulempa med å knytta åttetimarsdagen til arbeidarvernlova, var at store arbeidsgrupper vart ståande utanfor. Bygningsarbeidarar, tømrarar, murarar, losse- og lastearbeidarar, mange av dei som hadde det aller tyngste arbeidet, var ikkje omfatta av arbeidarvernlova. Men det hjelpte ikkje, Stortinget sitt vedtak om åttetimarsdagen kom som ei endring av denne lova.

Stortinget sanksjonerte 14. august mellombels lov om forkorting av arbeidstida i bedrifter som går inn under lov om arbeiderbeskyttelse i industrielle virksomheter.11 Året etter vart lovendringa gjort permanent. Men mange stod framleis utanfor. Til dømes vart sjukepleiarane ikkje omfatta av arbeidarvernlova før i 1937.

Notar:

  1. Magne Thorsen; Boken om Thunearbeiderne: 70 år Oslo 1971.
  2. Social-Demokraten 4.mai 1918.
  3. Østlendingen 3.mai 1918.
  4. Ny Tid 7. mai 1918.
  5. Social-Demokraten 4. mai 1918.
  6. Socialdemokraten 3. mai 1918.
  7. Social-Demokraten 10. mai 1918.
  8. Meir om gjennomføringa av åttetimarsdagen i Odda i førre nummeret av Rødt.
  9. Ny Tid 6. mai 1918.
  10. Stortingsforhandlinger 1918 3a.
  11. Stortingsforhandlinger 1918 9.

På Petterøes:

På Petterøe

Fabrikkeigar Petterøe, eigaren av Petterøes Tobaksfabrik, var ein av dei Dagbladet intervjua i mai 1918. Petterøe hadde innført 8-timarsdag for tolv år sia, kombinert med akkordarbeid. Han erfarte at dei unge leverte som regel vel så mykje på åtte timar som tidlegare på ti. Også dei eldre oppdaga snart at dei kunne tena like godt på 8 timar som før på ti.

Da 8-timarsdagen vart innført, vart både daglønn og akkordlønn som før.

«Jeg har ialfald ikke hørt nogen bedrift som har hat økonomisk skade av at indføre normalarbeidsdagen. Naar denne reform bare gjennemføres ved venskabelig overenskomst mellem arbeidere og arbeidsgiver, saa tror jeg, at de vanskeligheter man stadig taler om kan overvindes,» sa fabrikkeigaren. Han såg at det kunne vera tilfelle der det vart gjort mindre på åtte timar enn på ti, slik som når ein mann stod og passa ein maskin som gjekk for full fart, den utførte sjølvsagt meir dess lenger den gjekk. «Men i et slikt tilfælde er vedkommende arbeiders beskjæftigelse saa enerverende og opslitende, at efter 8 timer bør han faa slippe løs og hvile ut,» sa Petterøe.

Petterøe-arbeidarane arbeidde åtte nettotimar, utan frukostpause. Dei hadde ein times middagspause, og åt middag på bedrifta.

Sekstimarsdagen – verd å slåst for?

12 oktober 2014

Dette er en innledning Magnhild Folkvord holdt på en lokallagskonferanse i Rødt 3.–5. oktober 2014. Deltakerne kom fra hele landet. Magnhild Folkvord har skrevet boka «Sekstimarsdagen – den neste store velferdsreforma?» sammen med Ebba Wergeland. Der kan du finner erfaringer fra forsøk med sekstimersdagen i Norge. Den permanente ordninga med sekstimerdag på Tine Heimdal finner du også beskrevet der.

Eg har lyst til å starta med å skru tida tilbake. La oss forestilla oss at vi er i 1930, i Battle Creek i staten Michigan i USA. Dei som har lese om sekstimarsdagen på Kelloggsfabrikken, veit kva eg snakkar om, men sikkert ikkje alle har lese den. Ein fabrikk som produserte frukostblanding døgnet rundt. Det var vanskelege tider, mange gjekk arbeidslause. Kelloggsfabrikken hadde ein eigar av det humane slaget, som i tillegg til eiga forteneste også hadde råd til å tenkja på – iallfall til eit visst punkt – kva som var bra for arbeidarane. Det gjorde at frå 1. desember 1930 vart skiftordninga med tre gonger åtte timar i døgnet bytta ut med fire gonger seks timar. Det gav jobb til fleire, og i lys av ein frigjeringskapitalisme som prega ein del kapitalistar og bedriftseigarar i denne tida skulle arbeidarane frigjerast gjennom aukande lønningar og kortare arbeidsdagar – fram mot den endelege fridommen som låg i uavhengigheitserklæringa: fridommen til å søkja lykka. Eg går ikkje nærare inn på den ideologien her og no, men skal komma tilbake til spørsmålet om sekstimarsdagen kan gi oss ein forsmak på eit anna samfunn, og kva for erfaringar som vart gjort med endringar i lokalsamfunnet i Battle Creek.

Sekstimarsdagen i Noreg

Men først vil eg minna om at ideen om sekstimarsdagen ikkje vart oppfunnen i Battle Creek. Tanken var også kjend i Noreg, til dømes blant gruvearbeidarane i Sulitjelma. Så snart 8-timarsdagen var på plass, måla dei over 8-talet på fana si, og skreiv 6 i staden. Det er snart hundre år sia.

På 1930-talet diskuterte bygningsarbeidarane i Oslo om dei skulle krevja 6 timarsdag. Da var målet å dela på arbeid, slik det også var på Kelloggs.  I nyare tid har Toyotaverkstaden i Göteborg, der dei starta med sekstimarsdag i 2002 inspirert til forsøk som har vore gjort i Noreg, og til at LO med Gerd-Liv Valla i spissen gjorde sitt mest offentsive 6-timarsdagsvedtak på kongressen i 2005.

Da 6-timarsdagen starta som eit forsøk på Tine sitt ostelager på Heimdal i 2007 og vart ei fast ordning to år seinare, var det etter initiativ frå arbeidarane, og gjennomføringa vart gjort i eit grundig samarbeid mellom arbeidarar og arbeidsgivar. Dei som såg Brennpunkt-programmet om sekstimarsdagen (gjekk på NRK1 1. april 2014, framleis mogeleg å sjå det på nettet), har sikkert fått med seg Tine-arbeidaren som sa at «sekstimarsdag er genialt».

Statistisk Sentralbyrå har laga solide utgreiingar som viser at med dagens produktivitetsvekst vil det private forbruket vera tredobla i 2060 jamført med i dag, om det ikkje blir gjort endringar i arbeidstida. Med sekstimarsdag blir veksten i det private forbruket litt mindre.

Klima og miljø

Eit nytt moment som har fått meir plass dei siste åra, er omsynet til klima og miljø. Når SSB  legg fram prognosar som seier at det private forbruket vil tredoblast, skulle ein venta at alarmklokkene ringde ikkje berre hos miljørørsla, men hos alle som har eit minimum av sunn fornuft. Tredobling av det private forbruket – som eit gjennomsnitt – høyrest for meg som ein skrekkvisjon. Sjølvsagt er det folk som har for lite i dag, og burde hatt rom for eit større forbruk. Men ein svært stor del av oss har meir enn nok.

Kor mange bilar og flatskjermar ser ein for seg at kvart menneske kan bruka på vettugt vis? Vi kan ikkje eta oss meir enn mette, det er grenser for kor kva vi kan og bør forbruka av klede og innbu og kor mange hytter og hus vi kan gjera oss nytte av. Og i eit større perspektiv: kor stor del av folk på jorda kan tillata seg ei tredobling av det forbruksnivået vi har før det blir eit totalt miljømessig samanbrott? Tar vi ut litt av veksten i tid istadenfor i pengar, gjer vi ingen revolusjon, men vi kan bremsa litt på auken i det materielle forbruket.

Betre kvardag

Kvifor har det ikkje blitt eit folkekrav at vi alle skal kunna ha sekstimarsdag, slik som arbeidarane på Tine? Vi veit at kvar ein av oss er meir produktiv i dag en for 30 år sia, ulike former for teknologi har tatt over mykje av det manuelle arbeidet, og der den menneskelege arbeidskrafta ikkje kan erstattast av teknologi, er menneska pressa til å springa fortare og gjera meir på kortare tid enn nokon gong før. Åttetimarsdagen vart realitet for ein stor del av arbeidstakarane frå 1919. Nesten 70 år seinare, i 1987, vart den daglege arbeidstida redusert med ein halvtime, og slik har det altså vore i snart tretti år. Dei som reknar nøye, vil minna oss på at vi har fått laurdagsfri og lengre ferie. Det stemmer, men vi har meir å gå på av produktivitetsvekst som vi ikkje har tatt ut, også innafor rammene av det kapitalistiske samfunnet sine spelereglar.

Sekstimarsdagen handlar om den daglege arbeidstida, om korleis kvardagane kan bli annleis, og betre for dei fleste. At ferien har blitt litt lengre, hjelper lite for alle dei som slit med dei daglege puslespela med henting og levering av ungar, jobb og transport til og frå.

Kva vil du gjera med 1 ½ time?

Ei forkorting av normalarbeidsdagen til seks timar er ei endring som ikkje kjem av seg sjølv. Vi kan ikkje basera oss på at dagens arbeidsgivarar skal oppføra seg som Kelloggs-eigaren i 1930.

Ein grunnleggjande føresetnad for å få til ei slik endring, er at nokon som verkeleg vil, går i spissen. Vi må spørja oss sjølve, om vi ønskjer ein kortare arbeidsdag. Ikkje om vi trur det er realistisk, men om dette er noko vi kan sjå for oss som ei positiv endring i våre eigne liv. Dei fleste som har prøvd å springa om kapp med klokka og trikken eller bussen for å nå fram til barnehagen tidsnok til at dei også rekk jobben til rett tid om morgonen, og det same sprintløpet i omvendt rekkjefølgje når arbeidsdagen er slutt, har stort sett lett for å sjå for seg kor mykje enklare det kunne bli om arbeidsdagen var over etter seks timar. Men kva med alle dei som ikkje akkurat no har ansvar for akkurat slike utfordringar i kvardagen?

Eg foreslår at vi legg til side alle motforestillingar av typen «sekstimarsdagen blir vanskeleg akkurat på min jobb». Vi legg også til side inntil vidare alt som trengst av spesielle tilpassingar av skift og turnus.

Kva ville du gjera med ein og ein halv time meir fri tid kvar dag? Ein og ein halv time som du sjølv kunne rå over, utan at nokon sa at no må du trena så og så mykje eller rydda så og så mykje eller bli så og så mykje flinkare til å gjera noko av det du sjeldan får gjort. Men beint fram fri tid.

Korleis ser vi på lønnsarbeidet?

Er ønsket om ein kortare arbeidsdag uttrykk for latskap? Forakt for arbeid? Kanskje treng vi å kjenna litt på korleis vi ser på lønnsarbeidet? Heldigvis er det mange som har jobbar dei trivest med, og der dei også får brukt seg sjølve på vettugt vis. Mange gjer jobbar som er viktige, kanskje livsviktige, for andre, og som i beste meining er meiningsfulle. Andre har jobbar der det kan vera vanskeleg å finna motivasjon i anna enn at ein får utbetalt ei forhåpentlegvis brukbar lønn. Ein del blir gjort av arbeidsmiljøforbetringar som gjer at dei fleste i dag har fysisk betre arbeidsforhold enn dei som gjekk frå jobben for å ta 8-timarsdagen 1. mai 1918, men folk blir slitne også av det arbeidet som ikkje er fysisk tungt.

I vårt samfunn blir du definert ut frå kva jobb du har. Den som ikkje har arbeid, fell utanfor – ikkje berre økonomisk. Eigen identitet er knytt til arbeidet i varierande grad, like mykje til det tunge og slitsame som til det intellektuelt utfordrande. «Kvinnekravet» om sekstimarsdag appellerte ikkje til dei trauste arbeidskarane som eg arbeidde i lag med på 1980-talet. Ein skikkeleg arbeidar skulle stå opp tidleg om morgonen, og det var rimeleg å jobba så hardt og lenge at ein var sliten når arbeidsdagen var slutt. Og da kunne det vera greitt at det var ei der som tok det daglege hovudansvaret for ungane og sørga for at middagen stod klar.  Desse karane visste at dei var lønnsslavar, og var villige til å slåst for høgare lønn. Det var eit dobbelt forhold til arbeidet. Innst inne visste dei nok at dei jobba «seks tim for sjefen og to for sæ sjøl» – i tråd med både  Arbeidslaget hans Konrad Vømmølbakken og Marx sin teori om meirverdien, som eg vil gå ut frå er like gyldig i dag. Men det var også ei stoltheit knytt til det å gjera eit skikkeleg stykke arbeid, særleg om du var fagarbeidar.

I dag så fins ingen husmenn meir
Men arbeidsfolk fins, og dem e enda fleir
Og dem vandre så taus te sitt hovedbølt
Jobbe seks tim for sjefen og to for sæ sjøl
Og kjem heim så trøtt og så svett og så støl.

 

Eit anna slags samfunn?

Kan vi sjå realiseringa av sektimarsdagen som ein forsmak på eit heilt anna og betre samfunn der vi rår over meir av tida vår sjølve?

Eg vil gå litt tilbake til Kelloggserfaringane. Vi er så heldige at det er gjort eit omfattande arbeid for å samla og analysera desse erfaringane. Sekstimarsdagen ved Kelloggs varte gjennom heile 1930-talet, i krigsåra var det unntakstilstand og 8-timarsskift, og etter krigen gjekk dei tilbake til 6-timarsdag. Men det kom eit aukande press frå arbeidsgivarane om at 8-timarsdag skulle vera det normale. Endringar vart gjort på ulike avdelingar, arbeidarane vart splitta, og i 1985 var det heilt slutt.

Forskaren Benjamin Kline Hunnicutt, som har skrive boka om sektsimarsdagen på Kelloggs, har gjort eit grundig arbeid med både å samla inn data og undersøkja kva arbeidstidsforkortinga gjorde med folks haldning til arbeidet og til fritida.

Arbeidarane ved Kelloggs fekk meir tid til ulike ting utanfor jobben – jakt og fiske, det vart sagt at sekstimarsdagen gjekk hardt utover viltet i området. Somme dyrka ein hageflekk, ein del kvinner sette pris på betre tid til både saum og hermetisering av frukt, somme ville studera, andre brukte meir tid i lag med familien. For ein del vart det tid til ulike slag sport dei ikkje hadde hatt tid til før, anten det var ping pong, rulleskeiser eller andre sportsgreiner. Dei opplevde også at det dei gjorde på fritida sveisa dei meir saman.

Journalistar som skreiv om sekstimarsdagen dei første åra var berre positive:

«Overalt sa journalistene det samme: flere folk hadde arbeid; arbeiderne så ut til å foretrekke å «mer liv» utenom «til sitt eget» og syntes de hadde et bedre familieliv. Det var flere  fellesaktiviteter, finere plener og hager, hjemmene ble pusset opp både innvendig og utvendig, det var fullt av folk i parker og på fritidsanlegg, det ble drevet mer idrett, mer hobbyer, mange leste og studerte. Alle brukte de samme orda når de beskrev arbeiderne: «lykkelige», «helt tent», «begeistret».»  (Hunnicutt side 100)

– Jamfør Tine-arbeidaren i Brennpunkt som med stor entusiasme seier «sekstimarsdagen er genialt!».

Forskaren som har gjort sine undersøkingar lenge etterpå, har også sett på kva som skjedde da arbeidsgivarane sette inn presset for å avvikla sekstimarsdagen, og få folk tilbake til åttetimarsdagen. Da viste det seg at det var kvinnene som var dei sterkaste forsvararane av sekstimarsdagen, og dei heldt fram med å kritisera ideen om at jobben var det mest sentrale i livet.

«Etter at flesteparten av mennene hadde gitt opp, fortsatte  kvinnene arbeiderbevegelsens 150-årige tradisjon, ved å stille spørsmål ved arbeidsdisiplinens rolle i livene sine. De søkte stadig mer mot familien, skolen og samfunnet etter mening og tilfredshet, og fant nye former for makt og status utenfor industrikapitalismen og markedet.» (Hunnicutt side 18)

Altså: dei søkte ikkje einsidig mot familien, men mot  familien, skolen og samfunnet etter mening og tilfredshet.

Hunnicutt peiker på at etterkvart som folk arbeidde mindre, vart jobb og marknad noko mindre viktig. For mange arbeidarar var to timar «ekstratid» nok til å forskyva balansen frå arbeid til fritid. Etterkvart som jobben mista noko av den dominerande stillinga sosialt og kulturelt, vart det smått om senn rokka ved dei tradisjonelle haldningane som var basert på at arbeid var det sentrale. Til dømes stod mannleg dominans trygt i ein jobbfokusert kultur og var mykje meir sårbar utanfor jobben.

Meir fri tid

Det kan vera mykje inspirasjon å henta i erfaringane frå Kellogg’s for den som har lyst til å kjempa for ei liknande endring i vårt arbeidsliv.

Skal vi komma nokon veg, må vi finna ut om dette er noko vi vil. Og eg trur det er lurt å starta med seg sjølv. Korleis kan eg og mine næraste ha glede av ein og ein halv time meir fri kvar dag? For somme vil det vera snakk om å få tid til meir av det eine eller det andre, for andre kan det viktigaste vera å gjera omtrent det same som no, berre i eit litt rimelegare tempo – gå roleg istadenfor å springa for å vera sikker på å kunna halda tidsskjemaet. Men i større eller mindre grad vil det gi oss noko meir fri tid.

Meir tid til familien? Det er mange familiar som har for lite tid i lag i dag. I den grad eg skal tillata meg å meina noko om kva andre vil bruka den frie tida si til, vil eg åtvara mot å overdriva familieargumentet. For meg er eit betre samfunn ikkje basert på at kjernefamiliane skal bli enda meir kjernefamiliar. Men på same tid må eg seia at eg er veldig spent på kva dagens unge fedrar tenkjer om sekstimarsdagen og farsrolla. Bruken av fedrepermisjonen og retten til å ta ein større del av fødselspermisjonen har gjort at svært mange unge fedrar får høve til å utvikla eit nærare forhold til ungane sine enn deira eigne fedrar hadde. Må ikkje det føra til at dei får lyst til å ha meir tid i lag med ungane også etter at permisjonstida er over? Den som skal følgja opp både organiserte og uorganiserte aktivitetar, treng tid så lenge ungane er ungar, anten ein skal stå for transporten, vera publikum eller fotballtrenar. Eg ser fram til den dagen fedrar for sekstimarsdagen står fram som ei kraft i kampen for sekstimarsdagen.

Tid i lag med ungane treng slett ikkje bety isolasjon i kjernefamilien. Meir tid i lag med folk kan inkludera både familie, venner, naboar, lokalsamfunn. Somme har andre familiemedlemmer som krev tid, og har lyst til å gi meir omsorg enn det ein travel kvardag gir rom for. Slik eg ser det, skal ikkje sekstimarsdagen på nokon måte føra til reduksjon i offentleg eldreomsorg, men det skadar ikkje om dei som faktisk ønskjer meir tid i lag med eldre, evt sjuke familiemedlemmer, får høve til det. Og dessutan er det gjort forsøk som viser at dei som er tilsette i eldreomsorgen trivest betre med sin jobb, og synest dei gjer ein betre jobb når arbeidsdagen er ferdig etter  seks timar.

Den som ønskjer meir politisk aktivitet, burde vera glad for meir fri tid, og så kan ein håpa at fleire får tid og lyst til å delta meir aktivt både i lokalsamfunnet og i den politikken som strekkjer seg lenger.

Ein halv time i tre tariffoppgjer

Kva med forbruket og pengane? Blir det mindre forbruk dersom vi skal ha full lønnskompensasjon? Slik eg ser den faktiske gjennomføringa av arbeidstidsforkortinga for meg, må  fagrørsla ta eit hovudansvar for at det skal skje noko. Ingen skal gå ned i lønn når arbeidstida går ned. Gjennom tariffoppgjera er det mogeleg å velja ein kombinasjon av tid og pengar, og det er mogeleg å krevja mest pengar til dei som har den lågaste lønna. For det store fleirtalet vil det bli litt mindre lønnsauke og meir fritid. Dersom ein går vidare frå det som vart gjort i 1987, med å krevja ein halv time kortare dag, og ikkje ventar tredve år til, men krev ein halv time i tre tariffoppgjer, så kan sekstimarsdagen vera på plass. Om dette let seg gjera i tre påfølgjande oppgjer, vil sjølvsagt vera avhengig av kor sterkt kravet står i fagrørsla. Eg synest det er trist at LO-leiaren snakkar om heiltidskultur utan på same å seia at heiltid burde vera sekstimarsdag. Men ho har også sagt at kravet må komma frå medlemmene, så her er det berre å stå på!

Meir fri tid kan gi rom for meir ansvarleg miljøatferd, utan at det finst ei fiks ferdig korrekt oppskrift på kva det skal vera. Men kanskje litt mindre ferdigmat for dei som liker å laga mat sjølve, litt mindre bilkøyring for dei som heller vil sykla eller gå, litt mindre «bruk og kast» for dei som synest det kan vera greitt å bruka litt av den nyvunne fritida til å sy i ein knapp eller lappa ei bukse framfor å kjøpa ei ny. Dette er tilfeldige eksempel, begrensa av min fantasi, og må ikkje oppfattast som ein moralsk instruks. Andre kan sjå for seg andre eksempel, og komma fram til ein visjon om sekstimarsdagen som kan bli svært ulik min.

Betre fordeling?

Og no er det enda mange viktige sider ved sekstimardagen det kan seiast noko om. Til dømes likestillinga, eller aller helst kvinnefrigjeringa – «likestilling» har etterkvart blitt eit vanskeleg ord å bruka. Vil sekstimarsdagen gi oss eit meir likestilt samfunn, eller eit samfunn med mindre kvinneundertrykking? Eg kan sitera Vømmøl ein gong til: «det e itjnå som kjem tå sæ sjølv». Sekstimarsdagen er ingen garanti for noko som helst. Men den gir oss betre mulegheiter for betre fordeling av både makt og oppgåver. På mikroplanet vil eit par som begge jobbar seks timar ha eit langt betre utgangspunkt for ei lik fordeling av både barneomsorg og huslege oppgåver enn om dei løyser tidsklemma ved at ho jobbar deltid og han heiltid med overtid attåt. Dersom begge jobbar seks timar, vil dei sannsynlegvis også vera meir økonomisk likestilte enn om den eine jobbar deltid og den andre overtid. Sånt har følgjer for pensjonspoenga, men det er også ein samanheng mellom makt og pengar i det daglege. Så lenge idyllen rår, er det greitt med felles kasse. Den dagen det knirkar, er det viktig å kunna vera økonomisk sjølvstendig.

Men, som sagt, frigjeringseffekten kjem ikkje automatisk. Dei har også heilt rett dei som minner om at sekstimarsdagen kan gi rom for å ha to jobbar – for dei som ønskjer det. Dei vil gå glipp av alle
fordelane med meir fri tid.

Finn det positive først

Eg håpar diskusjonen kan dreia seg om korleis vi kan sjå for oss sekstimarsdagen i våre eigne liv, og om korleis vi kan spreia ideen til andre rundt oss.  Alle som har ei fagforeining, har eit forum der ein kan reisa forslag og setja i gang diskusjon. Kunne det vera aktuelt å prøva ut sekstimarsdag på vår avdeling? Er det stemning for å senda inn eit forslag til tariffoppgjeret? Trengst det meir informasjon? Kan det vera ein ide å invitera tillitsvalde frå Tine Heimdal til å komma og fortelja om erfaringane, og diskutera ut frå det?

Ein treng elles ikkje ha ei fagforeining for å diskutera sekstimardagen. Det kan også vera eit tema for dei som er med i kommunalt styre og stell. Kunne det vera aktuelt å prøva sekstimarsdagen på sjukeheimen eller i barnehagen? Kva må til for at eit sånt forsøk skal gi ny kunnskap? Det har vore gjort fleire forsøk i kommunal sektor, det finst folk som kan inviterast til å snakka om erfaringane sine. (Dei forsøka som var i gang i 2008, er omtalte i «Sekstimarsdagen – den neste store velferdsreforma».) Forsøk i yrke som har med omsorg og pleie å gjera, kostar pengar. Der er det stort sett lite å vinna på rasjonalisering og effektivisering – dei fleste har tatt ut den gevinsten allereie. Det vil seia at det må fleire folk inn dersom ein skal få ein sekstimarsdag utan auka press og stresst. Til gjengjeld kan tilbod om sekstimarsdag med full lønn gjera det lettare å rekruttera, slik dei erfarte i heimetenesta i Bergen.  Men ein kjem ikkje unna diskusjonen om kven som skal betala. Akkurat no kunne det vera freistande å spørja kor mange som kan få sekstimarsdag for dei milliardane vi ikkje treng å bruka på å førebu OL i 2022. Alle veit at det ikkje er så enkelt. Men der det finst politisk vilje, er det ofte mogeleg å finna pengar. Eg trur ikkje det er lurt å starta diskusjonen med finansieringa, ein må ta det positive først.

Og når eg har nemnt fagrørsla og kommunestyrerepresentantane, er det også viktig å seia at alle andre også kan vera med på å spreia ideen om sekstimarsdagen. Dei fleste treffer nokon av og til, somme har ein gjeng dei les bøker i lag med, andre har nokon dei trenar i lag med, somme treffer andre foreldre i FAU og liknande organ. Det går an å diskutera saka i heilt uformelle samanhengar. Dersom det finst ein gnist av interesse, kan ein invitera til eit treff der ein diskuterer sekstimarsdagen med eller utan ein invitert innleiar. Gudrun Schyman, leiaren for Feministiskt Initiativ i Sverige, baserte valkampen på at folk inviterte til husmøte for å diskutera FI sin politikk. Kan vi læra noko av det? Her er det berre fantasien som set grenser.

Eit forsøk på å samla nokre hovudpunkt:

  • Sekstimarsdagen kan gjennomførast utan at norsk økonomi bryt saman.
  • Fagrørsla kan gjennomføra arbeidstidsforkortinga ved å krevja ein halv time kortare normalarbeidsdag i tre tariffoppgjer.
  • Vi treng metodar for å bremsa det private forbruket, meir fritid istadenfor meir pengar, kan vera eitt av fleire tiltak.
  • Sekstimarsdag på arbeidstakarane sine premissar kjem ikkje utan mange står saman om å stilla kravet, og vera med på å diskutera korleis sekstimarsdagen skal gjennomførast på arbeidsplassen (td skiftordningar, overlapping osv.).
  • For diskusjonen anbefalar eg å starta med korleis du kan sjå for deg sekstimarsdagen som eit gode i ditt liv, og gå vidare til kva som kan gjerast lokalt der du bur for å starta ei brei folkerørsle for sekstimarsdagen.

Magnhild Folkvord var ordstyrer på sekstimersdagskonferansen 1. mars 2014.